Neige

NOTE SIBÉRIENNE

La neige n’accourait plus dans les mains des enfants. Elle s’amassait et enfantait sur notre nordique visage des confins. Dans cette nuit de plus en plus exiguë nous ne distinguions pas qui naissait.

Pourquoi alors cette répétition: nous sommes une étincelle à l’origine inconnue qui incendions toujours plus avant. Ce feu, nous l’entendons râler et crier, à l’instant d’être consumés? Rien, sinon que nous étions souffrants, au point que le vaste silence, en son centre, se brisait.

René Char

Neiger (ou écrire en hiver)

Surprendre en silence la ville endormie

Portant la formule du froid

El le ciel muet,

Léchers des fils tendus, des branches

Sèches,

Se poser, se défaire, se fondre,

Sans bruit ni vent,

Descendre blanche inattendue,

Sans poids recouvrir

La route, la banc, le maison.

Fabio Pusterla

Les choses sans histoire

Le cose senza storia

(traduit par Mathilde Visscher)

BLANCHE, MA SAVETIÈRE

Neige d’octobre vole avec son ombre,

Nuée de novembre à l’aube rend l’âme,

Blanche de décembre fait briller la cendre,

À neige de janvier rouge tablier.

Grandit notre cœur  au givre des rois,

La Licorne blanche, de fureur s’abat !

R. Char

Un soir de neige

poèmes de Paul Eluard

1.        De grandes cuilliers de neige

De grandes cuilliers de neige

Ramassent nos pieds glacés

Et d’une dure parole

Nous heurtons l’hiver têtu

Chaque arbre a sa place en l’air

Chaque roc son poids sur terre

Chaque ruisseau son eau vive

Nous  avons pas de feu.

2.        La bonne neige

La bonne neige le ciel noir

Les branches mortes la détresse

De la forêt pleine de pièges

Honte à la bête pourchassée

La fuite en flêche dans le coeur

Les traces d’une proie atroce

Hardi au loup et c’est toujours

Le plus beau loup et c’est toujours

Le dernier vivant que menace

La masse absolue de la mort

3.        Bois meurtri

Bois meurtri bois perdu d’un voyage en hiver

Navire où la neige prend pied

Bois d’asile bois mort où sans espoir je rêve

De la mer aux miroirs crevés

Un grand moment d’eau froide a saisi les noyés

La foule de mon corps en souffre

Je m’affaiblis je me disperse

J’avoue ma vie j’avoue ma mort j’avoue autrui.

4.        La nuit le froid la solitude

La nuit le froid la solitude

On m’enferma soigneusement

Mais les branches cherchaient leur voie dans la prison

Autour de moi l’herbe trouva le ciel

On verrouilla le ciel

Ma prison s’écroula

Le froid vivant le froid brûlant l’eut bien en main.

Amis, la neige attend la neige pour un travail simple et pur. A la limite de l’air et de la terre

Entre la réalité et son exposé, il y a vie qui magnifie la réalité, et cette abjection nazie qui ruine son exposé.

R. Char

“Dans l’interminable…”

Dans l’interminable

Ennui de la plaine

La neige incertaine

Luit comme du sable

Le ciel est de cuivre

Sans lueur aucune.

On croirait voir vivre

Et mourir la lune.

Comme des nuées

Flottent gris les chênes

Des forêts prochaines

Parmi les buées.

Le ciel est de cuivre

Sans lueur aucune.

On croirait voir vivre

Et mourir la lune.

Corneille poussive

Et vous, les loups  maigres,

Par ces bises aigres

Quoi donc vous arrive ?

Dans l’interminable

Ennui de la plaine

La neige incertaine

Luit comme du sable

P. Verlaine

FLEURS DE MARÉCAGE

Dans la dernière auberge sur la montagne

Où la glace et la neige sont éternelles,

Je reposais une nuit à bout de forces,

Car là l’hiver devait me protéger

Contre le mal dont le printemps est complice.

Là un songe allait chercher des fleurs traîtresses,

Dans un printemps lointain que je croyais perdu,

Il ouvrit ses bras, elles neigèrent sur les neiges;

La plaine glacée et blanche devint rose

Et resta rose une longue nuit d’hiver.

J. SLAUERHOFF

Il NEIGE SUR LIÈGE

Il neige, il neige sur Liège

Et la neige sur Liège pour neiger met des gants

Il neige, il neige sur Liège

Croissant noir de la Meuse sur le front d’un clown blanc

Il est brisé le cri

Des heures et des oiseaux

Des enfants à cerceaux

Et du noir et du gris

Il neige, il neige sur Liège

Que le fleuve traverse sans bruit

Il neige, il neige sur Liège

Et tant tourne la neige

Entre le ciel et Liège

Qu’on ne sait plus s’il neige

S’jl neige sur Liège

Ou si c’est Liège qui neige vers le ciel

Et la neige marie

Les amants débutants

Les amants promenant

Sur le carré blanchi

Il neige, il neige sur Liège

Que le fleuve transporte sans bruit

Ce soir, ce soir il neige

Sur mes rêves et sur Liège

Que le fleuve transperce sans bruit

1965 gezongen J. Brel

SNEEUW OP LUIK

De sneeuw valt de sneeuw valt op Luik

En de sneeuw zet een pruik zet een pruik op straat

De sneeuw valt de sneeuw valt op Luik

zwarte maansikkel Maas in een doodsbleek gelaat

nu is dof het gekrijs

van de twintigste eeuw

van een hongerige meeuw

van het zwart en het grijs

de sneeuw valt de sneeuw valt op Luik

de rivier maakt haar zwijgende reis

de  sneeuw valt de sneeuw valt op Luik

en zo wervelt de sneeuw

tussen de lucht en Luik

dat je niet ziet valt de sneeuw

valt de sneeuw nu op Luik

of sneeuwt Luik nu sneeuwt Luik naar de nacht

onderdrukt is de geeuw

van  geliefden op straat

van geliefden zo laat

in een doosje vol sneeuw

de sneeuw valt de sneeuw valt op Luik

en  de Maas neemt de stad mee op reis

het sneeuwt het sneeuwt vanavond

op mijn buik en op Luik

en  de stad neemt de Maas mee op reis

Benno Barnard

Schnee

SCHWARZE FLOCKEN

Schnee ist gefallen, lichtlos. Ein Mond

ist es schon oder zwei, dass der Herbst unter mönchischer Kutte

Botschaft brachte auch mir, ein Blatt aus ukrainischen Halden:

‘Denk, dass es wintert auch hier, zum tausendstenmal nun

im Land, wo der breiteste Strom fließt:

Jaakobs himmlisches Blut, benedeiet von Äxten.. .

O Eis von unirdischer Röte- es watet ihr Hetman mit allem

Trog in die finsternden Sonnen.. . Kind, ach ein Tuch,

mich zu hüllen darein, wenn es blinket von Helmen,

wenn die Scholle, die rosige, birst, wenn schneeig stäubt das Gebein

deines Vaters, unter den Hufen zerknirscht

das Lied von der Zeder…

Ein Tuch, ein Tüchlein nur schmal, dass ich wahre

nun, da zu weinen du lernst, mir zur Seite

die Enge der Welt, die nie grünt, mein Kind, deinem Kinde!’

Blutete, Mutter, der Herbst mir hinweg, brannte der Schnee mich:

sucht ich mein Herz, dass es weine, fand ich den Hauch, ach des Sommers,

war er wie du.

Kam mir die Träne. Webt ich das Tüchlein.

ZWARTE VLOKKEN

Sneeuw is gevallen, lichtloos. Eén maan her

is het al of twee dat de herfst ook mij in monnikspij

een tijding bracht, een blad uit Oekraïense heuvels:

‘Bedenk dat het wintert ook hier, voor de duizendste keer nu

in het land waar de breedste stroom vliedt:

Jaäkobs hemelse bloed, gebenedijd door bijlen.. .

ijs van onaardse roodheid – daar waadt haar hetman met heel z’n

tros naar donkerende zonnen.. . kind, ach, een doek

om me in te hullen als het blinkt van de helmen,

wanneer de schol, de rozige, barst, als het gebeente van je vader

sneeuwig verstuift, onder de hoeven vol wroeging

het lied van de ceder…

Een doek, een klein doekje maar, opdat ik nu,

nu je leert huilen, voor mezelf bewaar

het nauw van de wereld, die nooit groent, mijn kind, voor jouw kind!’

Bloedde, moeder, de herfst me maar weg, brandde de sneeuw me maar:

zocht ik mijn hart maar, dat het huilt, vond ik de zucht maar, ach,

van de zomer,

was-ie als jij.

Kwam me de traan. Weefde ik dat doekje.

Paul Celan  (vert. T. Naaijkens)

Du merkst nicht

Du spürst nicht

dass der Schnee der Jahre

in dein Haar fällt

und merkst nicht

wie die Sonne

deinen Weg verbrennt

Im Licht

schwimmst du hinaus ins Meer

verstehst dich mit Delphinen

und merkst nicht

das das Wasser finster wird

Kommst zurück zur Erde

die du liebst

und merkst nicht dass sie

weggewandert ist

und du an ihrem Rand stehst

Du steigst hinauf

zum schneebestirnten Gipfel

bewunderst das Panorama

unten das grüne Tal

und merkst nicht

dass ein Grab geschaufelt wird

R. Ausländer

In Yoshino auch

die Berge dunstverhangen wo

weiger Schnee noch

fiel, in der alten Heimat

ist der Frühling gekommen.

Fujiwara Yoshitmne

Tief in den Bergen .

weiß man noch nichts vom Frühling.

An der Kieferntür

langsam erst rinnen herab

Perlen tauenden Schnees.

Prinzessin Shikishi

So trüb ist alles.

Im Heimatdorf noch immer

im dicktiefen Schnee

zeigt sich keines Fußes Spur:

Und doch zog der Frühling ein.

Kunaikyö

Tief in den Bergen

noch immer kalt sein Leuchten der

Mond des Frühlings.

Wolkenbedeckt der Himmel

und unaufhörlich fällt Schnee.

Echizen

Der dicht gefallen,

der Schnee auf hohen Gipfeln

ist nun geschmolzen.

Auf dem Kiyotaki-Flug

schneeweiß des Wassers Wellen.

Der Mönch Saigyö

Beim ersten Schneefall

heute morgen, auf den Freund

hat es gewartet;

das so einsame Bergdorf,

im Schnee zur Abendstunde.

Der Mönch Jakuren

Mein Pferd halt ich an,

die Armel abzuschütteln

kein Schutzdach gibt es.

An der Fähre von Sano,

beim Schnee zur Abenddämmrung.

Fujiwara Sada’ie

Die Bucht von Tago

besucht man und blickt hinaus:

In leuchtendem Weiß

des Fujis hoher Gipfel,

wo noch und noch fällt der Schnee.

Yamabe Akanito

In des Gartens Schnee

der Füße Spur drückt’ ich ein

beim Hinausgehen.

Hat ihn wohl jemand besucht? werden

andre sich wundern.

Erzbischof Ji’en

über Bergpfade

nahm er heut morgen den Weg,

der Wanderer –

auf seinem Hut weiß leuchtend

häuft sich und häuft sich der Schnee.

Minamoto Tsunenobu

Beide gemeinsam

brachen wir auf ins Weite,

unvergesslich bleibt’s.

über der Hauptstadt Berge

der verblassende Frühmond.

Fujiwara Yoshitsune

Nur aus der Ferne

möcht’ ich ihn sehen, sonst nichts!

In Kazuraki

von des Takama-Berges

Gipfel den weißen Schnee

Unbekannter Dichter

Weil der auf den Reif

heut morgen gefallne Schnee

Kühle verbreitet,

so doppelt grausam nunmehr

erscheint mir der Geliebte.

Minamoto Shigeyuki

SCHNEEBETT

Augen, weltblind, im Sterbegeklüft: Ich komm,

Hartwuchs im Herzen.

Ich komm.

Mondspiegel Steilwand. Hinab.

(Atemgeflecktes Geleucht. Strichweise Blut.

Wölkende Seele, noch einmal gestaltnah.

Zehnfingerschatten – verklammert.)

Augen weltblind,

Augen im Sterbegklüft,

Augen Augen:

Das Schneebett unter uns beiden, das Schneebett.

Kristall um Kristall,

zeittief gegittert, wir fallen,

wir fallen und liegen und fallen.

Und fallen:

Wir waren. Wir sind.

Wir sind ein Fleisch mit der Nacht.

In den Gängen, den Gängen.

SNEEUWBED

Ogen, wereldblind, in de sterfkrochten: ik kom,

met verharding in het hart,

ik kom.

Steile wand maanspiegel. Afdalen.

(Met adem bevlekte schijnsels. Vegen bloed.

Wolkende ziel, nog eens gestalte haast.

Tienvingerschaduw – vastgeklampt.)

Ogen wereldblind,

ogen in de sterfkrochten,

ogen ogen:

het sneeuwbed onder ons beiden, het sneeuwbe.

Kristal na kristal,

met een tijddiep rooster, we vallen,

we vallen en liggen en vallen.

En vallen:

we waren. We zijn.

We zijn één vlees met de nacht.

In de gangen, de gangen.

Paul Celan  (vert. T. Naaijkens)

SCHNEESTADT

Da du, der Wandernacht nun überdrüssig,

Vor der Laterne säumst im Schneegehetze,

Wirds unter deiner Wimper golden flüssigBespannt

der Schnee dein Licht mit seinem Netze?

Verirrt dein Sinn zu tief sich an die Teiche,

Die aus den Jahren unterirdisch weinen

Und Leides Spuk wie Linnen auf der Bleiche,

Betreut von toten Fingern, widerscheinen?

Inzwischen wächst die silberschiere Wehe,

In stummem Zauber wie versiebenfältigt.

Du fliehst, wie wenn die Schwermut rings erstehe,

Vom eigen en Gedanken überwältigt.

Aus Tiefem steigen auf die weißen Schanzen,

Aus Unterwelten heben sich die Gassen

Und fügen Trümmer, Wand um Wand, zum Ganzen

Und ordnen lautlos steife Häusermassen.

Um Dach und Simse wuchert breiter Schimmel.

Die Stadt ist tot, sie hat sich längst begeben.

Verschneit dir unterm Fuße liegt ihr Himmel

Mit seinem Sonnwendabend von soeben:

Die Speichertürme waren rot geworden,

Die Dohlen schwärmten mönchisch in die Luken,

Als warte ein besessner Vogelorden

Die Feueröfen, die ihr Opfer buken.

Nun scheint es manchmal aus dem Schnee zu flattern,

Geflügelt sich den Weg herauf zu bahnen.

Umsonst, es wächst die Unterwelt, es schnattern

Auf weißer Einsamkeit die Eisenfahnen.

O. Loerke

SCHWEBEND IM SCHNEE

Wie mit langen sausenden Wurzeln hängt Sturm in der

Nacht,

Von ihnen trieft Schnee in großen Frachten.

Die Stadt schläft inmitten, dennoch abseits,

In ihren Fuchsburgschachten die Grubenlichter wachen.

Mein hörender Geist, dem unaufhörlichen Sausen

lauschend,

Führt mich und findet in ihm die monotone beschreitbare

Fläche,

Bannt mir die Wirbel des Schnees und ebnet sie weit

hinaus

Und winkt auf irdischem Fuße verbotene Ebne ambrosisch

sommerndes Lächeln.

Meine Demut erblüht, sieh, auf dem Blumenplan,

Der unter Schwerem einsinkt: eine grüne Nessel.

o meine Demut, wir lebten einander vorüber,

Wir haben uns nicht gewusst, uns vergessen.

Oh, nun ist nicht Zeit mehr zu lauschen,

Wie sie jubeln im Julidonner: zwei Drosseln Meine

Begeisterungen von einst,

Aus diesen Augen früh und flüchtig ergossen!

Im Hochwald rinnt ein roter Bach:

Sonne unter der Sonne -

Meine Seele grübelt sich durch das Gestein,

Nie hat sie sich meiner entsonnen.

Zuckender Schnee,

Rasende Reise

Des Himmels ins Weh,

Irr engt sich das Weite.

O. Loerke

Versöhnung

Erst sah ich weiße Fahnen
und wurde blaß, ich mag nicht siegen.
Doch dann glitten deine Tauben herüber,
so sanft
schicktest du die weißen Tauben
von dir zu mir,
Taube um Taube,
ich atmete kaum,
das Zimmer war weiß von ihnen.
Ich hielt die Hände hin:
schneeflockenfeucht von deinen
Tränen
tranken sie meine Tränen.

Hilde Domin

HEIMKEHR

Schneefall, dichter und dichter,

taubenfarben, wie gestern,

Schneefall, als schliefst du auch jetzt noch.

Weithin gelagertes Weiss.

Drüberhin, endlos,

die Schlittensput des Verlornen.

Darunter, geborgen,

stülpt sich empor,

was den Augen so weh tut,

Hügel um Hügel,

unsichtbar.

THUISKOMST

Sneeuwval, dichter en dichter,

duifkleurig, net als gisteren,

sneeuwval, alsof je nog steeds

aan ‘t slapen was.

Wit dat zich ver uitstrekt.

Daarop, eindeloos,

het arrenspoor van het verlorene.

Daaronder, geborgen,

stulpt zich omhoog

wat de ogen zo pijn deed,

heuvel na heuvel,

onzichtbaar.

Paul Celan  (vert. T. Naaijkens)

WINTERLIED

Mir träumt’, ich ruhte wieder

Vor meines Vaters Haus

Und schaute fröhlich nieder

In’s alte Tal hinaus,

Die Luft mit lindem Spielen

Ging durch das Frühlingslaub,

Und Blüten-Flocken fielen

Mir über Brust und Haupt.

Als ich erwacht, da schimmert

Der Mond vom Waldesrand,

Im falben Scheine flimmert

Um mich ein fremdes Land,

Und wie ich ringsher sehe:

Die Flocken waren Eis,

Die Gegend war vom Schneee,

Mein Haar vom Alter weiß.

J. von  Eichendorff

Schneepart, gebäumt, bis zuletzt,

im Aufwind, vor

den für immer entfernsten

Hütten:

Flachträume schirken

übers

Geriffelte Eis;

die Wortschatten

heraushaun, sie klaftern

rings um den Krampen

im Kolk.

Paul Celan

Sneeuwpartij, tegendraads, tot het laatst,

oplevend, voor

de voor altijd ontvensterde

hutten:

platte dromen ketsen

over het

geribde ijs;

de woordschaduwen

uithakken, ze opstapelen

rond het houweel

in de gletsermolen.

Paul Celan  (vert. T. Naaijkens)

Sneeuw

Krachtig strijkend

De plooien uit mijn jas,

Begin ik een wandeling

Om samen naar de sneeuw te kijken

Basho

Sneeuwpsalm

Vandaag noem ik Jou sneeuw,

Jij onuitputtelijke Schepper,

vergankelijk sterrekristal,

dat de naakte akkers bekleedt,

voor de zwervers de weg verstopt

en de armoedigste hutjes

vult met geborgenheid en inkeer.

Zwervende Jij, die voor de bomen ballast wordt,

die de dappere kraaien naar buiten gooit

de stilte in, en de dieren

uit de bossen naar de mensen toedrijft,

die de hulpeloze hulpelozer maakt

en de hulpvaardigen vaardiger.

Geluidloze, die het vertrouwde ontvreemdt,

zal Jouw volheid ons begraven,

zullen vloeken de lofprijzing verstikken?

Morgen misschien al zal Jouw wit ons

verblinden en begin Je te ontdooien.

Heerlijke! Dan noem ik Jou zon.

Christine Busta – Oostenrijk

Midwinter

Een blauw schijnsel

stroomt mijn kleren uit.

Midwinter.

Tinkelende tamboerijnen van ijs.

Ik sluit mijn ogen.

Er bestaat een geluidloze wereld

er bestaat een kier

waardoor doden

de grens over worden gesmokkeld.

T. Tranströmer

‘t Hoorngeschal is nu verstild,

Raadsels in ‘t hart zijn gebleven,

Herfstsneeuw komt luchtig en mild

Over het croguetveld zweven,

Ruis nog maar voort, laatste blad!

Kwijn nog maar, laatste gedachten’

Nooit wou ‘k verhinderen dat

Hij, die zo vrolijk was, lachte.

Ik heb de dierbare mond ‘t

Bittere grapje vergeven…

0, als je morgen hier komt

Over de sneeuwwitte dreven,

Dan gaan de kaarsen aan die

‘s Middags het vriendelijkst stralen,

En uit de oranjerie

Zullen we rozen gaan halen.

Augustus 1910, Tsarskoje Selo

A. Achmatova

BEVRIJD

Frisse sneeuw verstuift langs de voren,

‘t Pijnbos wuift in de frisse wind.

Geen vijandige stap meer te horen

In mijn land dat zijn rust hervindt.

Februari 1945

A. Achmatova

‘t Betraande najaar lijkt een weduwvrouw

Die, in het zwart gekleed, het hart doet schromen.

De woorden van haar man gedenkend, diep in rouw,

Laat zij haar tranen almaar stromen.

Zo gaat het tot de stilste sneeuw zich vlijt

Over die treurende, vol medeleven …

Vergetelheid van pijn en zaligheid -

Daarvoor je leven zelfs te geven.

15 september 1921, Tsarskojee Selo

A. Achmatova

Alleen de sneeuw

Ik denk aan God en niet zozeer

aan sneeuw. Dat is niet waar.

God denkt aan mij en hij vreet mij op.

Niemand denkt aan om het even wie.

Een kleine kar gaat door de straat.

Sneeuw valt als hij valt.

God is een volkomen vreemde,door niets geplant.

Ik zou mijzelf willen planten als een wilg.

Ik zou mijzelf willen planten als het gras.

Om dan daarop neer te vallen als de sneeuw, zacht.

Het zou inslapen en ik zou Gods deken onthullen, mijn

Huid, en zou verdwijnen over straat, in de nacht.

Gisteren kwam ik langs een deur.

Een klapdeurtje, van knie tot borst.

Ik wilde weten of er een engel was daarbinnen.

Het was alleen een oude man met een sombrero.

Met donkere huid en nog donkerder ogen.

Ik schonk mijn tequila te vol.

Ik sloeg hem achterover.

Het geluid was anders dan

Dat van water uit een kraan.

Ik moet tequila drinken.

Ik moet een boom zijn, geplant in de aarde, en stoot de deur open.

Ik moet de engel tegemoet gaan.

Tomaz Salamun

Zelfs een paard

Is een gebeurtenis,

Ik moest wel stoppen om te kijken

Op deze besneeuwde ochtend

Basho

ZWARTE ANSICHTEN

I

Agenda volgeschreven, toekomst een vraag.

De kabel neuriet een volksliedje zonder vaderland.

Sneeuwval in de loodstille zee. Schaduwen

slaan tegen de kade.

II

Midden in het leven komt soms de dood

en neemt mensen de maat. Dat bezoek

wordt vergeten en het leven gaat door. Maar het kostuum

wordt in stilte gestikt.

T. Tranströmer

Het sinistere wit van de sneeuw. De lage, grijze zoldering van de hemel. De wolken als neergeslagen dieren over de daken. De vaalheid van de vleugel of de ruimte als een metalen plaat boven onze hoofden. Stad van bleek gewoeker. Anderen zullen naar je kunnen kijken met een blijmoediger hart. Nooit de vogel die nooit rust of verblijf in je vond.

Jose Angel Valente

Ik ga zo ver mogelijk

Hoe hoog de sneeuw ook ligt

Tot ik struikel en val,

Kijkend naar het witte landschap.

Basho

SNEEUW

in memoriam Hans Henny Jahnn

De sneeuw jaagt,

het grote sleepnet van de hemel,

het zal de doden niet vangen.

Nu heeft de sneeuw zich

weer bedacht.

Hij stuift van tak tot tak.

De blauwe schaduwen

van vossen loeren

vanuit de hinderlaag. Ze ruiken

de witte

keel van de eenzaamheid.

Peter Huchel

HET HUIS EN DE HANDEN

Twee handen waren als een huis.

Ze zeiden :

trek bij mij in.

Geen regen, geen vorst, geen angst.

Ik heb in dat huis gewoond

zonder regen, zonder vorst, zonder angst

tot de tijd het af kwam breken.

Nu zwerf ik weer langs de wegen.

Mijn jas is dun. Er is sneeuw

op komst.

Rolf Jacobsen

Slechts halverwege

Naar de oude hoofdstad,

En boven mijn hoofd

De wolken, zwaar van sneeuw.

Matsuo Basho

Zonder te vermelden

De schoonheid van de sneeuw

Schittert de berg Tsukuba

In zijn purperen mantel

Krachtig strijkend

De plooien uit mijn jas,

Begin ik een wandeling

Om samen naar de sneeuw  te kijken.

Ik ga zo ver mogelijk

Hoe hoog de sneeuw ook ligt

Tot ik struikel en val,

Kijkend naar het witte landschap.

Matsuo Basho

39

Der Schnee verwandelt die Welt in einen Friedhof.

Aber die Welt war bereits ein Friedhof,

und der Schnee kam nur, um es bekannt zu machen.

Der Schnee kam nur, um mit seinem

gliederlosen, dünnen Finger auf den wahren

und aufsehenerregenden Darsteller zu zeigen.

Der Schnee ist ein gefallener Engel,

ein Engel, der die Geduld verlor.

39

La nieve ha convertido al llundo en cellenterio.

Pero el llundo ya era un cellenterio

y la nieve sólo ha venido a publicarlo.

La nieve sólo ha venido a seiialar,

con su delgado dedo sin ariiculaciones,

al verdadero y escandaloso protagonista.

La nieve es un ángel caido,

un ángel que ha perdido la paciencia.

Roberto Juarroz – Vertikale Poesie

Goed en slecht weer

Het deert mij niet als buiten

de winter nevel, wolken en kou verspreidt.

In mij is het lente, werkelijke vreugde.

Het lachen is een zonnestraal, geheel en al van goud,

er is geen andere tuin zoals de liefde,

de warmte van het lied brengt alle sneeuw tot smelten.

Wat nut heeft het dat buiten

de lente bloemen doet ontbloeien en groen uitzaait!

Ik heb winter in mijn binnenste, als mijn hart verdriet heeft.

Het steunen overschaduwt het felst stralend zonlicht;

als je verdriet hebt lijkt de meimaand op december,

kouder zijn de tranen dan de koudste sneeuw.

September 1893

K.P. Kavafis

Gezegend,

is deze zuidelijke vallei

waar een zachte wind waait –

vage geur van sneeuw.

Matsuo Basho

De noordenwind

De noordenwind is o zo koud,

De sneeuw die valt is o zo dik-

Als jij aan mij je liefde schenkt,

Neem ik je hand, ik zal je volgen!

Je bent zo sloom, je bent zo traag

En het heeft haast!

De noordenwind, die snerpt en joelt,

De sneeuw die valt dwarrelt en stuift –

Als jij aan mij je liefde schenkt,

Neem ik je hand, ik word je vrouw!

Je bent zo sloom, je bent zo traag

En het heeft haast!

Er is niets roder dan de vos,

Er is niets zwarter dan de raaf-

Als jij aan mij je liefde schenkt,

Neem ik je hand, ik deel je wagen!

Je bent zo sloom, je bent zo traag

En het heeft haast!

Uit de Oden van Bei

Sneeuw op de rivier

Honderd heuvels – vogels vlogen heen,

Duizenden paden – zonder spoor van mensen.

Eenzaam een boot: onder strocape en riethoed zit een oude man

Alleen te vissen in de sneeuw op de koude rivier.

Bij een bezoek aan de berg de Taiping

Stenen zo steil: de hemel wordt gedeeld,

Bomen gekruisd: de zon is onvolledig.

De koele beek doet voorjaarsbloesems vallen,

De koude rots behoudt de zomersneeuw

Kong Zhigui

Lied van witte sneeuw, ten uitgeleide van administratief- assistent Wu bij zijn terugkeer naar de Hoofdstad

De noorderstorm rolt aarde op en witte grassen breken: De Hunse hemel, Achtste Maand, en stuiven doet de sneeuw!

Opeens was midden in de nacht een lentebries gekomen: Op honderd bomen, duizend bomen bloeit de perebloesem!

Zij dringt door paarlen deurgordijnen, weekt door zijden klamboes,

Geen vossebont is nu nog warm en zijden dekens slinken.

De generaal is niet in staat een hoornen boog te spannen.

De resident kan door de kou geen ijzeren harnas dragen.

In elke richting op de steppe: honderd voet van ijs.

De droeve wolken, zwart en zwaar, zijn duizend mijl gestold.

Het hoofdkwartier bereidt een feest want iemand gaat terug,

Met Hunse citers, platte luiten, Tibetaanse fluiten.

De late sneeuw danst driftig neer op de kazernepoort,

De storm rukt aan de rode vlag: bevroren en onwrikbaar.

Bij Luntai’s oosterpoort doen wij u uitgeleide,

Nu u vertrekt bedekt de sneeuw de Hemelbergenweg.

Waar bergen keren draait de weg zodat we u niet zien

En in de sneeuw blijven alleen de sporen van uw paard.

Voorjaarssneeuw

Het nieuwe jaar bleef nog geheel van geur en bloei verstoken,

De Tweede Maand verrast ons pas door gras dat uit gaat lopen.

De witte sneeuw is kwaad omdat de lentekleuren talmen

En stuift met opzet door de bomen als hun bloesemblaadjes

Sneeuw

DE WINTER STAAT STIL

Schrijf de winter staat stil, lees een dag zonder dood

spel de sneeuw als een kind, smelt de tijd

als een klok die zich spiegelt in ijs

het is ijskoud vandaag, dus vertaal wat men schrijft

in een klok die niet loopt, in het vlees

dat bestaat als sneeuw voor de zon

en schrijf hoe haar lichaam bestond en zich boog

gelenigd in vlees en keek achterom

in het oog van vandaag, en lees wat hier staat

de zon op de sneeuw, het kind in de slee

het dichtgewaaid spoor, de onleesbare dood -

Gerrit Kouwenaar

ADVENT

Zoo stil, zoo stil – nu kan het sneeuwen

op d’aarde, die, tot slaap bereid,

vergat de heugenis van eeuwen

en niets verwekt in dezen tijd.

Waar zijn uw eerzucht, angst en droomen,

de liefde en haar ijdelheid?

Zaagt gij wel ooit een winter komen,

in doffer deemstering verbeid?

Verwacht niet meer! – gij moet het dulden,

dat alles naar de bodem buigt.

Het bloed, dat eens de harten vulde,

heeft niet de zielsdrift overtuigd.

Verwacht een kind – en die zal stralen

aan Jesse, aan zijn stam en stok.

Wanneer de witte sneeuw wil dalen

legt hij ze voor u, vlok na vlok.

De weg, de waarheid en het leven

zijn van dien sneeuwval geplaveid.

Geen mensch kan minder aan hem geven

dan honger naar zijn eeuwigheid.

Jan Engelman uit: Het Bezegeld Hart, 1937.

SNEEUW
In deze sneeuw ben ik een tekening.
Een plaat, waarop ik langzaam levend ben.
Er is geen onderscheid tussen de boom en mij
dan dat ik hier en daar bewegend ben.

Verzonken in het eindeloze wit,
dat om mij ligt geopend, ben ik dit.
Bevangen door dezelfde zuiverheid,
waar in de verte ook een kraai op zit.
Gerrit Achterberg
uit: Verzamelde gedichten
Querido, Amsterdam 1984

‘Sneeuw’

Wij hebben niets meer dan het witte blad van noode,

waar – zooals zuiver sneeuwen op de aarde dwaalt

de overluchtsche vlucht van de gedachte daalt,

door ééne wenk der wimpers tot dit uur ontboden.

Wij waagden éénmaal ons, het overvele ontvloden,

in ‘t hart der stilte, wit van een volstrekt gemis.

Waar aanvang nam wat thans dit levend sneeuwen is,

hebben wij niets meer dan het witte blad van noode.

Ida Gerhardt (ca. 1950)

III

Rondom het vallen van een blad

zijn licht en lucht en uurslag

ijler. Het laatst bewegen spaart

een zilveren ruimte uit, gaat

open als een kinderoog, draalt

in verwondering om nieuwe staat

van vrijheid, wiekt even op maar

wijkt snel uit, bevreesd, omdat

de boom nu oud is. Het pad

beneden staat vol sporen naar

een nieuwe, zegenende dageraad:

sterven, inkeer, sneeuwen overgaan

in bronkracht, ongeschapen klaar.

Gabriël Smit

Snow

ESTAMPA DE INVIERNO

(Nieve)

¿Dónde se han escondido los colores

en este dia negro y blanco?

La fronda, negra; el agua, gris; el cielo

y la tierra, de un blanquinegro pálido;

y la ciudad doliente

una vieja aguafuerte de romántico.

El que camina, negro;

negro el medroso pájaro

que atraviesa el jardin como una flecha …

Rasta el silencio es duro y despintado.

La tarde cae. El cielo

no tiene ni un dulzor. En el ocaso,

un vago amarillor casi esplendente,

que casi no lo es. Lejos, el campo

de hierro seco.

Y entra la noche, como

un entierro; enlutado

y frío todo, sin estrellas, blanca

y negra, como el día negro y blanco.

J.R. Jiménez

WINTER SCENE

(Snow)

Where have the colors all gone to

today, that is so black and white?

The leaves black, the water gray, the sky

and the ground a sort of faded white and black,

and the mournful city

is like an old steel engraving by some roman tic.

The man who is walking is black,

the startled bird is black

shooting across the garden like an arrow . . .

Even the silence is harsh and faded.

Dusk falls. There is nothing gentle

about the sky. In the west, an indecisive

yellow light that almost glitters

and almost doesn’t. Over there, fields

like dry iron.

‘ And the night comes, like

a burial; it is all wrapped in black

and cold, no stars, all white

and black, like the black and white day.

J.R. Jiménez

Journey of the Magi

‘A cold coming we had of it,

Just the worst time of the year

For a journey, and such a long journey:

The ways deep and the weather sharp,

The very dead of winter.’

And the camels galled, sore-footed, refractory,

Lying down in the melting snow.

There were times we regretted

The summer palaces on slopes, the terraces,

And the silken girls bringing sherbet.

Then the camel men cursing and grumbling

And running away, and wanting their Iiquor and women,

And the night-fires going out, and the Iack of shelters,

And the cities hostile and the towns unfriendly

And the villages dirty and charging high prices :

A hard time we had of it.

At the end we preferred to travel aII night,

Sleeping in snatches,

With the voices singing in our ears, saying

That this was all folly.

Then at dawn we came down to a temperate valley,

Wet, below the snow Iine, smelling ofvegetation,

With a running stream and a water-mill beating the

darkness,

And three trees on the Iow sky.

And an oId white horse galloped away in the meadow.

Then we came to a tavern with vine-leaves over the lintel,

Six hands at an open door dicing for pieces of silver,

And feet kicking the empty wine-skins.

But there was no information, so we continued

And arrived at evening, not a moment too soon

Finding the place ; it was (you may say) satisfactory.

All this was a long time ago, I remember,

And I would do it again, but set down

This set down

This: were we led all that way for .

Birth or Death? There was a Birth, certainly,

We had evidence and no doubt. I had seen birth and death,

But had thought they were diff.erent; this Birth was

Hard and bitter agony for us, Iike Death, our death.

We returne to our places, these Kingdoms,

But no longer at ease here, in the old dispensation,

With an alien people clutching their gods.

I should be glad of another death.

T.S.Eliot

Herfsttij van de eeuw

Hij had beter moeten zijn dan de voorgaande,

die twintigste eeuw van ons. Dat haalt hij niet meer,

zijn jaren zijn geteld,

zijn tred wankel,

zijn adem kort.

Er is al te veel gebeurd,

dat niet had moeten gebeuren,

en wat had moeten komen

kwam niet.

Hij had de lente moeten brengen

en geluk, onder meer.

Angst had de bergen en de dalen moeten verlaten.

De waarheid had sneller dan de leugen

af moeten gaan op haar doel.

Een paar kwaden hadden

niet meer moeten geschieden,

bijvoorbeeld oorlog

en honger enzovoort.

Geacht zouden moeten worden,

de weerloosheid der weerlozen,

vertrouwen en dergelijke.

Wie zich over de wereld had willen verheugen,

staat voor een opgave

die onuitvoerbaar is.

Domheid is niet om te lachen.

Wijsheid is niet vrolijk.

Hoop

is niet langer dat jonge meisje

et cetera, helaas.

God had eindelijk moeten geloven in de mens ‑

goed en sterk,

maar goed en sterk

zijn nog steeds twee mensen.

Hoe moet ik leven ‑ werd me in een brief gevraagd

door iemand die ik van plan was

datzelfde te vragen.

Opnieuw en zoals altijd,

zo ziet men maar weer,

bestaan er geen dringender vragen

dan naïeve vragen

W. Szymborska

DE HERINNERING

De rivier stroomt onder mijn ziel

door, mij ondermijnend.

Nauwelijks ben ik nog in staat

stand te houden. De hemel

houdt me niet vast. En de sterren

houden mij voor de gek. Nee, niet daar boven

zijn ze, maar daar beneden in de diepte…

Ben ik? Ik zal zijn!

Word tot golf

in de rivier van de herinnering…

Met jouw, stromend water!

Onze glans zal stralen, geen licht, geen liefde gaat verloren. Daarom is het moment, is elk moment zo kostbaar, onvergetelijk. Wij, wij zijn de kinderen van het licht, Gods’glans, elke dag die komt. Het is alleen de blindheid die ons anders wil doen geloven, die ons anders wil doen handelen.

UTOPIA

Het eiland waar alles wordt opgehelderd.

Hier kan men op vaste bewijsgrond staan.

Er zijn geen andere wegen dan de toegangsweg.

De struiken buigen door van alle antwoorden.

Hier groeit de boom van het Juiste Vermoeden

met eeuwig ontwarde takken.

De verblindend simpele boom van het Begrijpen

bij de bron die Ah Dus Zo Zit Het heet.

Hoe dieper her bos in, des te breder

het Dal der Vanzelfsprekendheden.

Rijzen er twijfels, dan verjaagt de wind ze.

De Echo neemt ongeroepen het woord

en verheldert graag de geheirnen van de werelden.

Rechts de grot waar de Betekenis ligt.

Links het  meer van de Diepe Overtuiging.

De Waarheid maakt zich los van de bodem en drijft zachtjes omhoog.

Boven het dal torent de Onwankelbare Zekerheid op.

Vanaf haar top strekt zich het Wezen der Dingen uit.

Ondanks al deze verlokkingen is her eilland onbewoond

en de vage voetsporen die je op de kusten ziet

wijzen zonder uitzondering in de richting van de zee.

Alsof men hiervandaan alleen vertrekt

en onherroepelijk in het diepste onderzinkt.

In een leven dat niet te doorgronden is.

Wyslawa Zsymborska, Einde en begin, Gedichten 1957-1997, Meulenhoff, Amsterdam, 1999. Vertaald uit het Pools door Gerard Rasch. p. 193-194

ENIGE WOORDEN OVER DE ZIEL

Een ziel heb je nu en dan.

Niemand heeft haar ononderbroken

en voor altijd.

Dagen en dagen,

jaren en jaren

kunnen zonder haar voorbijgaan.

Soms verwijlt ze alleen in het vuur

en de vrees van de kinderjaren

wat langer bij ons.

Soms alleen in de verbazing

dat we oud zijn.

Zelden staat ze ons bij

tijdens slopende bezigheden

als meubels verplaatsen

en koffers tillen

of wegen afleggen in knellende schoenen.

Bij het invullen van formulieren

en het hakken van vlees

heeft ze doorgaans vrij.

Aan één op de duizend gesprekken

neemt ze deel,

maar zelfs dan doet ze niet echt mee,

want ze zwijgt liever.

Wanneer ons lichaam begint te lijden en lijden,

verlaat ze stilletjes haar post.

Ze is kieskeurig:

ziet ons liever niet in de massa,

onze strijd om hoe dan ook te winnen,

onze radde woordenvloed wekken haar afkeer.

Vreugde en verdriet

zijn voor haar geen verschillende gevoelens.

Alleen als deze zich verbinden,

is ze bij ons.

We kunnen op haar rekenen,

wanneer we nergens zeker van zijn,

maar alles willen weten.

Wat materiële zaken betreft,

houdt ze van klokken met een slinger

en van spiegels, die vlijtig hun werk doen,

zelfs als niemand kijkt.

Ze vertelt niet waar ze vandaan komt -

en wanneer ze weer van ons verdwijnt,

maar lijkt zulke vragen beslist te verwachten.

Het ziet ernaar uit,

dat net zoals wij haar

ook zij ons

ergens voor nodig heeft.

W. Szymborska

Niets cadeau gekregen, alles te leen.

Ik zit tot over mijn oren in de schulden.

Ik zal met mezelf

voor mezelf moeten betalen,

mijn leven voor mijn leven geven.

Het is nu eenmaal zo ingericht

dat het hart terug moet

en de lever terug moet

en elke vinger afzonderlijk.

Te laat om het contract te verbreken.

De schulden zullen worden geïnd,

het vel over de oren gehaald.

Op de wereld loop ik rond

in een menigte van andere schuldenaren.

Sommigen zijn verplicht

hun vleugels af te betalen.

Anderen moeten of ze willen of niet

hun blaadjes afrekenen.

Aan de debetzijde

staat elk weefsel in ons.

Geen trilhaartje, geen steeltje

mogen we voorgoed behouden.

De lijst is uitputtend

en het ziet ernaar uit

dat we met lege handen zullen achterblijven.

Ik kan me niet herinneren

waar, wanneer en waarom

ik zo’n rekening

heb laten openen.

Het protest ertegen

noemen we de ziel.

En dat is het enige

wat niet op de lijst staat.

Wat moet je doen?

Je moet een aanvraag indienen

en bij die aanvraag een c.v. insluiten.

Ongeacht de lengte van het leven

moet het c.v. kort zijn.

Bondigheid en selectie zijn verplicht.

Vervang landschappen door adressen

en wankele herinneringen door muurvaste data.

Van alle liefdes volstaat de echtelijke,

en van de kinderen alleen die welke geboren zij

Wie jou kent is belangrijker dan wie jij kent.

Reizen alleen indien buitenslands.

Lidmaatschappen waarvan, maar niet waarom.

Onderscheidingen zonder waarvoor.

Schrijf zo alsof je nooit met jezelf hebt gepraat

en ver uit je eigen buurt bent gebleven.

Ga zwijgend voorbij aan honden, katten en vogels,

rommeltjes van vroeger, vrienden en dromen.

Liever de prijs dan de waarde,

de titel dan de inhoud.

Eerder de schoenmaat dan waarheen hij loopt,

hij voor wie jij doorgaat.

Daarbij een foto met één oor vrij.

Zijn vorm telt, niet wat het hoort.

Wat hoort het dan?

Het dreunen van de papiervernietigers.

W. Szymborska

De drie wonderlijkste woorden

Wanneer ik het woord Toekomst uitspreek,

Vertrekt de eerste lettergreep naar het verleden.

Wanneer ik het woord Stilte uitspreek,

Vernietig ik haar.

Wanneer ik het woord Niets uitspreek,

Schep ik iets dat in geen enkel niet-bestaan past.

IK BEDENK DE WERELD

Ik bedenk de wereld, tweede uitgave,

tweede verbeterde uitgave,

voor de dwazen om te lachen,

de tobbers om te tobben,

de kalen om te kammen,

de katten om te klagen.

Hier is het hoofdstuk

‘De taal van plant en dier’,

met voor elke soort

de relevante woordenschat.

Alleen al door een gewone groet,

uitgewisseld met een vis,

zullen jij, de vis en iedereen

sterker in het leven staan.

Je hebt het lang voorvoeld:

het bos begint te spreken,

plots zijn de woorden wakker.

Wat een epiek van uilen!

Wat een aforismen van de egel!

Hij bedacht ze zelf,

terwijl wij zeker wisten: hij doet niets,

hij ligt gewoon te slapen.

De tijd (hoofdstuk twee)

mag zich overal mee bemoeien,

met goed en kwaad, maakt niet uit.

Maar -de tijd die zeeën verplaatst,

die bergen verplettert en sterren

laat draaien, heeft: geen enkele macht

over geliefden, want zij zijn te naakt,

te innig omhelsd, ziel opgeschrikt,

als een mus op hun schouder.

De ouderdom is alleen de moraal

die hoort bij een misdadig leven.

Aha, dus allen blijven jong!

Het lijden (hoofdstuk drie)

maakt het lichaam niet te schande.

De dood komt als je slaapt.

Dan zul je dromen

dat ademhalen niet meer hoeft,

dat stilte zonder adem

heel aardige muziek is.

Als een vonk zo klein

Doof je in de maat.

Zo is de dood. Het deed meer pijn

toen een roos in je vinger prikte.

Je onderging een grotere schrik

toen je een blaadje vallen zag.

Zo is de wereld gewoon. En zo

leef je. En doodgaan is niet meer.

Al het andere is als Bach,

die eventjes gespeeld wordt

op een zaag.

2000 EN VERDER…

…

Er is al te veel gebeurd, dat niet had moeten gebeuren,

en wat had moeten komen kwam niet.

Hij had de lente moeten brengen en geluk, onder meer.

Angst had de bergen en de dalen moeten verlaten.

De waarheid had sneller dan de leugen af moeten gaan op haar doel.

Een paar kwaden hadden niet meer moeten geschieden,

bijvoorbeeld oorlog en honger enzovoort.

…

God had eindelijk moeten geloven in de mens ‑

goed en sterk, maar goed en sterk zijn nog steeds twee mensen.

Hoe moet ik leven ‑ werd me in een brief gevraagd

door iemand die ik van plan was datzelfde te vragen.

Opnieuw en zoals altijd, zo ziet men maar weer,

bestaan er geen dringender vragen dan naïeve vragen

W. Szymborska

Kinderen van onze tijd

Wij zijn kinderen van onze tijd,

en onze tijd is politiek.

Al jouw, onze, jullie

dagzaken, nachtzaken

zijn politieke zaken.

Of je nu wilt of niet,

je genen hebben een politiek verleden,

je huid een politieke kleurnuance,

je ogen een politieke gezichtshoek.

Waarover je praat heeft weerklank.

waarover je zwijgt spreekt voor zich

en is zus of zo ook politiek.

Zelfs zwervend door de bossen

zet je politieke stappen

op een politieke grond.

Apolitieke gedichten zijn ook politiek,

en boven ons schijnt de maan,

een object dat niet maanachtig meer is.

Zijn of niet zijn, dat is de kwestie.

Wat voor kwestie, antwoord, mijn beste!

Een politieke kwestie.

Je hoeft zelfs geen menselijk wezen te zijn

om politiek iets te betekenen.

Het is genoeg als je aardolie bent,

vervoer, een afvalproduct.

Of anders een onderhandelingstafel met een vorm

waarover maanden is getwist:

aan wat voor een tafel onderhandelen over leven en dood,

een ronde of een vierkante.

Intussen kwamen mensen om,

stierven dieren,

branden huizen af

en verwilderden velden,

als in lang vervlogen tijden

met minder politiek.

W. Szymborska

een ui

een ui is wat anders

hij heeft geen ingewand

is ui uit-en-ter-na

de uiterste uiachtigheid

uivormig van buiten

uiig tot in zijn kern

zou hij zonder schrikken

in zichzelf kunnen blikken

in ons is het wild en uitheems

nooddruftig met huid overdekt

in ons is intern het inferno

de onstuimige anatomie

terwijl in uien uien huizen

en geen kronkeldarmen kruipen

uiennaaktheid is veelvuldig

is diep en dergelijke

een consistent zijnde, de ui,

geslaagde schepping, door en door

in de ene zit een andere

in de grotere een kleinere

en zo ook alle volgende

de derde, vierde, verdere

een fuga, inwaarts draaiende

een echo, vormende een koor

een ui begrijp ik tenminste:

‘s werelds bevalligste buik

die zichzelf tot eigen glorie

met aureolen omwikkelt

in ons – verten, strengen, aders

slijm en geheimzinnigheden

en wij zijn afgesneden

van die perfectie-idiotie

Wislawa Szymborska

maaswaalkanaal Malden

Jacques de Visscher, Toewijding. Voorbij autonomie en zelfbeschikking. Hommage aan Cornelis Verhoeven, Annalen van het Thijmgenootschap, Jrg. 99, nr. 4 Nijmegen 2011  (Valkhof Pers) p. 78-97

HOOFDSTUK 4

De andere dimensie van het leven

‘De tweede gang der machtige Natuur, het hoofdgerecht op ‘s levens feest’

De slaap behoort tot de passieve dimensie van ons bestaan. Over die slaap schrijft Shakespeare lyrisch en veelbetekenend:

Sleep, that knits up the ravell’d sleave of care

The death of each day’s life, sore labour’s bath,

Balm of hurt minds, great Nature’s second course,

Chief nourisher in life’s Least (Macbeth11.2:36-39a).

Macbeth vermoordt zijn koning en gast tijdens diens slaap. Heiligschennis is dat, want naast die moord op de goede oude Duncan doodt hij, de strijdlustige held van de voorbije dagen, ook de slaap, het zinnebeeld van de machteloosheid en de onschuld. Macbeth maakt van zijn verticale overmacht misbruik om, zich vooroverbuigend, de neerliggende slapende naakte Duncan te overvallen en van het leven te beroven. De activiteit en het geweld van de verticaliteit halen het op de passiviteit en de zwakheid van de horizontaliteit. Dat gebeurt meer.

Wat Shakespeare over de slaap schrijft, kunnen we verruimen en opentrekken naar de sfeer van het pathische,van de receptiviteit voor het andere, van de rustige verwerking van het voorbije. Zij is ook “great Nature’s second course” en niet het minst “chief nourisher in life’s feast”, niet alleen de tweede – na een inleidende of voorbereidende- gang die de genereuze natuur ons op de feestdis van het leven biedt. Ze is echter vooral de helende dimensie,het heilzame geschenk par excellence dat ons gemoed zo deugd doend weet te voeden. In die passieve sfeer grijpen we niet zozeer op het leven in, maar zijn we voor de omgeving ontvankelijk, zoals ons gemoed in die begunstig de momenten wanneer “sommige rozengeuren zwevend door de vochtige avondlucht de eigenschap hebben onze neusvleugels te verwijden”.(27)[1]

Het is niet uitsluitend in de slaap dat we van de drukke activiteiten herstellen, ook in het rustgevende dagdromen en mijmeren komen we tot inkeer en rust. Het freudiaanse buiten beschouwing gelaten, is er een dromen dat vrij is van het activistisch fantaseren, het construerend bedenken van utopieën, waarin we onze grenzen te buiten gaan en de werkelijkheid naar onze hand willen zetten. Er is daarentegen een dromen als mijmeren dat ons de gelegenheid geeft langer bij de dingen halt houden, te overwegen wat nu ter zake is of, gewoon, te verwijlen in “een wijze van waarnemen die niet in functie staat van enige drang tot ingrijpen of enig gevoel van verantwoordelijkheid ten opzichte van hetgeen waargenomen wordt”(GB64).We zeggen soms ‘stilstaan’, maar voor die stilte, voor dat oponthoud hoeven we in de fysieke betekenis van het woordniet op beide voeten te blijven staan, ook niet perse te gaan liggen. Van belang is dat we in geest en gemoed de activistische houding (de verticaliteit) kunnen opschorten om bij de omgeving te mijmeren (de pathische horizontaliteit).We beseffen dit tijdens die ‘nutteloze’ wandelingen die geen kilometervretende prestaties zijn om onze lichamelijke conditie berekend en meetbaar op peil te houden, ook tijdens die uren dat we ons de tijd gunnen om ons na de maaltijd loom te voelen, en om tijdens een siësta op de bank te liggen dommelen zonder echt te slapen(IN 42)of op een stadsterras bij een frisse chardonnay naar de mensen te kijken. En waarom maken we geen beter gebruik van ons bed? In bed kruipen we toch niet alleen maar om erin te slapen, om er te gehoorzamen aan de nacht, om te zwichten “voor de goddelijke macht van de duisternis” (GG46). We kunnen er ons  – overdag –  in verschuilen,zoals kinderen dat onder het bed doen. Daarvoor hoeven we niet angstig of depressief te zijn. Afgezien van het feit dat het bed die ideale plek is om er  niet alleen in momenten van slapeloosheid – ongestoord te lezen, kunnen we erin wegdromen om er het ontplooide van de drukke werkdag weer tot zijn plooien te laten komen, en dit tot we voelen dat onze oogleden loodzwaar worden en we zullen inslapen.“Sore labour’s bath, halm of hurt minds”, zoals Shakespeare schrijft. Tijdens onze verticale waakzame tijd lopen we kleine kneuzingen op, vermoeien we ons of werken we hardnekkig door tot we niet meer weten waar ons hoofd staat en we niet meer durven twijfelen aan wat we als gemakkelijke vanzelfsprekendheden aannemen. Kennen we niet pas dan de verdwazing van en door het activisme wanneer de vermoeidheid ons velt of ons toch tot enige ‘horizontaliteit’ dwingt? In bed relativeren we onze zelfstandigheid. Dat lukt ons niet zo maar. Er is immers een drift om door te zetten waardoor we niet bereid zijn onszelf enige vermoeidheid te gunnen. Soms hebben we een of ander ‘ziek zijn’ nodig om te beseffen dat onze zelfstandigheid ons parten speelt, ons bedriegt en ons een dure tol doet betalen. Het gaat dan niet zozeer om een of andere kleine fysieke kwaal die ons enig ongemak bezorgt waarvoor we een arts roepen die ons dringend – technisch – moet genezen. Het gaat veeleer om onze blinde vlek,waartegen geen enkele biopolitiek iets vermag. In deze voor meditatie ontvankelijke sfeer ontdekken we – misschien – wat er aan de hand is.

Een treffend voorbeeld hiervan evoceert Le lit, een kleine novelle, waarvan Guy de Maupassant de kunst uitstekend beheerste. Aan het woord is een levenslustige vrouw -bedlegerig door een voorbijgaande ongesteldheid – ineen brief aan haar vriend, een kapelaan. In haar eeuwenoud bed denkt ze aan de jonge moeder die er haar kind heeft gebaard, ook aan de geliefden die er de tederheid hebben leren kennen als ze elkaar voor het eerst voelen,huid tegen huid in deze levenstabernakel (tabernacle de la vie); ze denkt echter ook aan de dood en aan allen die tot God hun laatste adem hebben opgezonden, misschien in angst of in vreselijke wanhoop, misschien in een pijnlijke doodsstrijd of in serene gelatenheid. Le lit, c’est  l’homme, zo besluit ze, en maakt daarbij de bedenking dat Jezus dan toch niet zo menselijk is want op stro geboren en aan het kruis gestorven, scheen hij geen bed nodig te hebben; daarentegen heeft hij aan de schepselen “hun sponde van zachte rust gelaten”.(28)[2]

In bed gebeurt nog iets meer. Vrij van onmiddellijke praktische taken kunnen we er, zoals op een bank of in een sofa voor de open haard, ook mijmeren “dat niet tot doel heeft bepaalde conclusies te bereiken, maar alleen beoogt de verloren intimiteit met de dingen te herstellen” (IV 155).Vanuit het activisme lijkt dit zinloos,alleen vergeten we hierbij dat dit ritardando in het denken tussen verleden en toekomst bemiddelt en bijgevolg elementaire noodzakelijkheid is. Het kan helen en ons ontvankelijk houden voor wat ons overkomt. Voor het mijmeren is er enige luciditeit en rust nodig. Zulke stille momenten zijn ook aanwezig in die mijmering waarin we vrij kunnen associëren, de dingen in hun relativiteit (in hun weefsel van relaties) ontdekken. Zo’n mijmering verruimt ons besef van en onze betrokkenheid op de dingen; zij kan het kleine met het grote verbinden. Ze suggereert een creatieve sfeer ‘onder’ onze eigenlijke lucide ervaring die een reflectie nodig heeft om haar als ervaring te onderkennen, vandaar dat “we alleen kunnen bestuderen wat we eerst gedroomd hebben”,schrijft de wetenschapsfilosoof Gaston Bachelard die eraan toevoegt dat de wetenschap zich eerder uit een mijmering (rêverie )ontwikkelt dan uit objectieve evidenties.(29)[3]

Kan het bed waarin we ons terugtrekken de plaats zijn waar we piekeren en onze onrust koesteren, ongestoord herinneringen oproepen en ons verdriet verwerken, het is ook de plaats van de introspectie, van het bezinnende denken en het overwegen met zichzelf, ook van het bidden. Misschien wordt er in onze geseculariseerde tijd zelfs meer in bed gebeden dan in de kerken of in de traditionele bedeplaatsen.

Natuurlijk houden we geen pleidooi voor de slapeloosheid die ongelukkige mensen beroven van elke levensvreugde omdat ze weten dat ze, nooit uitgerust, zich met lage rugpijn de komende dagen alleen maar zwaarmoedig zullen voortslepen. We kunnen echter wel vermoeden dat sommige mensen in hun bed te weinig wakker liggen en zichzelf nooit de gelegenheid gunnen na te denken. Het is dus niet zo vanzelfsprekend dat alleen de verticale houding op waakzaamheid aanspraak kan maken en dat de horizontale of neerliggende houding slechts het zinnebeeld van de loutere of zelfs lege passiviteit, van het oblomovisme zou zijn.

De horizontale houding is nu niet uitsluitend de positie voor de slaap om voor de daaropvolgende ochtend opnieuw ‘jong, fris en krachtig’ de problemen van de nieuwe dag aan te kunnen. Horizontaliteit vooronderstelt ook dat we oog hebben voor wat zich rondom ons afspeelt en dat er een horizon is die aan onze omgeving grenzen stelt. Op zich is dat al een bron van verwondering en een uitnodiging tot beschouwelijkheid waarin we bijvoorbeeld overwegen waar we aan toe zijn. Daarom kunnen we hier spreken van een hogere vorm van mentale waakzaamheid, van een levende aandacht. We kijken en luisteren met het innerlijke of tweede oog en oor naar wat we in ons bestaan als werkelijkheid ervaren en waarvoor we ons dankbaar gestemd weten. Voor dit beschouwen gebruiken we ook ‘contemplatie’, dit passieve denken dat zich openstelt” voor het geschenk, voor het inzicht, dat geen product is van een denkend presenteren, en voor de werkelijkheid die anders is dan verwacht kan worden”(RL,154).

De contemplatie ontkent onze zelfstandigheid niet, integendeel. Hoewel wij haar niet als het einddoel van onze beschouwelijkheid, van onze dromerijen en mijmeringen opvatten, schakelen we haar ook niet uit. We onderkennen eerder haar bezieling dan haar gedrevenheid. We zien haar, ontegensprekelijk aanwezig in de luciditeit van ons denken, in dienst van iets dat zij niet zelf produceert, met name ontvankelijkheid voor invallen, voor inzichten, verbonden met de verwondering en het kunnen verwijlen. We vooronderstellen of ontdekken die ontvankelijkheid in onze dromerijen en mijmeringen die we helemaal niet kunnen berekenen of programmeren. De contemplatie past in de bereidheid om tot ons te laten komen wat we zelf niet beslissen, construeren of uitlokken. In dit oponthoud van de activistische bedrijvigheid ontvouwt zich een openheid die ons toelaat te kunnen wachten wat naar ons toekomt. Toont zich hier geen wijsheid van het afwachten waarin we niet zozeer aan onze zelfstandigheid verzaken,maar waarin we eerder haar eigenmachtigheid opschorten opdat deze geen hinderpaal zou vormen voor het andere dat we zelf niet kunnen bedenken? Dit hoeft anderzijds niet met zich mee te brengen dat we het oponthoud eindeloos zouden aanhouden. Dat zou ons opnieuw in de zwaarmoedigheid of de wereldverloochening van het oblomovisme storten.

Een blinde vlek

Afwachten en verwijlen, dromen en mijmeren, nadenkenen stilstaan bij de dingen – hoe eenvoudig en gemakkelijk het ook moge lijken – zijn een voor een houdingen, zelfs activiteiten, waartoe we niet zo maar besluiten, integendeel. Ingekleed in talloze anekdotes, situaties en verhalen domineert immers één idee onze oriëntatie in de wereld:’zelfstandig zijn’ en daarin ongehinderd volharden. Deze idee maakt dat we niet onmondig blijven, maar altijd een antwoord klaar (zouden moeten) hebben op vragen en bevelen van de buitenwereld. Deze idee ligt aan de basis van de remedies tegen onze kwetsbaarheid, van onze verdediging tegen de afgunst van anderen en, in de geest van de Franse Revolutie, van onze eis erkend te worden als volwaardige burgers die assertief hun rechten opvorderen.

Ligt nu de eindeloze duurzaamheid in de lijn van onze spreekwoordelijke verticaliteit, die ononderbroken zelfstandigheid is, zoals gezegd, een onmogelijkheid. Niettemin houden we vast aan haar evidentie en willen we er niet aan tornen, omdat ons leven anders absurd zou zijn. Bijnader toezien blijkt die hardnekkige zelfhandhaving een blinde vlek te verbergen (CG127-138). Door juist zo rechtlijnig en trots vast te houden aan onze zelfstandigheid, hebben we geen oog voor iets dat niet minder wezenlijk is voor ons bestaan, de dimensie die we met Shakespeare “Chief nourisher in life’s feast” noemen. We laten ons verblinden als we ons niet realiseren dat ons compromisloos handhaven van de zelfstandigheid zinloosheid creëert. Dat is de paradox: om het zinloze te vermijden, creëren we zinloosheid, althans als we ‘zelfstandigheid’ als onze regulatieve idee vooropstellen, als we menen onszelf te kunnen poneren en als we autonomie opschroeven tot een absolute waarde. Hoe meer we die zelfstandigheid ernstig nemen en we haar hardnekkig als criterium nemen voorons menswaardig bestaan, hoe zinlozer we ons leven maken. Waarom? Om de heel eenvoudige, maar o zo moeilijk te aanvaarden en niettemin triviale reden dat we ons leven niet zelf op gang brengen en dat het eindigt – twee hoedanigheden die met de ‘evidentie van de zelfstandigheid’  in tegenspraak zijn.

Kunnen we ons nu over die vanzelfsprekendheid, die al te ernstige zelfstandigheid heen zetten? Zijn we bereid beslissende en vruchtbare vraagtekens te plaatsen bij die dominante en universeel geachte idee dat zelfstandigheid gelijkstaat met menselijke waardigheid? Kunnen we die idee als dominante idee opgeven en haar vervangen door de relativerende idee “dat niets minder onze eigen keuze is dan ons leven zelf’ (GB68) en dat het “op de eerste plaats van begin tot einde een geschenk is”(RV174)? Gemakkelijk is dat niet, want zodra wij ons door onze zelfstandigheid laten leiden, onderwerpen we ons ook aan haar manipulerende eisen. Ze heeft immers een eigen agenda, een eigen logica, een eigen retorica. Gehoorzamen we haar en haar alleen, dan zwichten we voor wat zij tiranniek wil: doorzetten, doorzetten, doorzetten koste wat het kost. Langs welke sluwe omwegen ook, zij wil zichzelf eindeloos continueren om niet op haar uiteindelijke weerloosheid te botsen, om met zichzelf niet in tegenspraak te zijn. Vanuit zichzelf kan zij zichzelf door niets laten hinderen.’Niet doorzetten’ behoort niet tot haar logica. In haar ijverig conservatisme en trouw aan haar beginsel, eigenmachtigheid, wil ze zichzelf zijn en zichzelf blijven. Bovendien kent ze niet alleen de drang of drift om zich te handhaven en te bewaren (conatus essendi),ze wil ook, als een heel jaloerse godin, oorzaak van zichzelf zijn (causa sui). Zij bepaalt wat absurd of zinloos is: datgene wat strijdig is met haarbestaansvoorwaarde, haar zelfbeschikking. Zij is inderdaad een eergierige godin die geen afvalligheid verdraagt. Zijn we haar trouw dan beloont ze ons met de aantrekkelijke vooruitzichten van onze emancipatie, progressie en vervolmaking, zij belooft het einde van onderdrukking, onderwerping en slavernij. Zij verdraagt geen huichelarij, geen inconsequentie, geen schipperen, geen toegevingen aan (andere) hogere machten. Zij gaat de (andere) goden te lijf en motiveert ons om de natuur te onderwerpen opdat die ons zou dienen. Ze is zo aantrekkelijk en verleidelijk als ze ons aanzet alles in het werk te stellen om lijden en dood uit te roeien en ons belooft dat het ons zal lukken ook, want elk teken van onomkeerbare vergankelijkheid zou wijzen op haar uiteindelijke onmacht. Van uit zich zelf kan zij onmogelijk aanvaarden dat haar project tot mislukken is gedoemd. Nog eerder wil ze dat we, omwille van onze zelfbeschikking, zelfmoord plegen.

Blijven we de godin van de zelfstandigheid onvermoeibaar trouw, gaan we zolang op in de bedwelmende aura van haar glansen schittering, die ons de ‘onsterfelijkheid nu’ (en niet na lijden en dood) belooft, houden we vast aan die zichzelf bestendigende zelfstandigheid, dan koesteren we ook de genoemde blinde vlek. Verstrikt door de charmes van de godin die we als geen ander vereren, hebben we zelfs niet het minste vermoeden dat er een blinde vlek is. Leven naar de idee van onze volstrekte zelfstandigheid lijkt op de ernst van de reus die niet weet dat hij oplemen voeten staat en toch breedsprakig volhoudt dat aan zijn heerschappij geen einde komt. Het zijn niet de beleidvoerders die ons het potsierlijke hiervan onthullen, wel de eeuwenoude artistieke en literaire verbeelding, van de tragedies van Aischylos en Sophokles tot de novellen van Kafka en de films van Fellini. Zij tonen ons tot welke donquichotterieën we in staat zijn als we die blinde vlek niet onderkennen.

Het is zo moeilijk existentieel weet te hebben van die blinde vlek. Ze is immers een onvermijdelijk product van onszelf, van de opvoeding in de activistische cultuur waartoe we behoren. Zonder project van de zelfstandigheid, kennen we geen menselijk bestaan, dat leert ons dagelijks leven ons, dat betogen de moderne pedagogie en de ontwikkelingspsychologie, dat houdt de humanistische bevrijdingsideologie ons voor. Is die zelfstandigheid een langzaam en moeilijk proces, waarvan we een aantal verworvenheden onmogelijk kunnen missen willen we ooit volwassen worden, het ingaan tegen de onwrikbare agenda, logica en retorica van dit project is niet minder moeilijk. Dit is begrijpelijk, want onze opgang tot volwassenheid leert ons voortdurend – en kan niet anders dan gebieden – dat aarzelen, falen, passief zijn, week en weerloos zijn, ons bestaan absurd maken, met als gevolg dat we angst kennen als we onze kwetsbaarheid en sterfelijkheid onder ogen moeten zien. We moeten, ach,zo vaak op onze hoede zijn.

De verleiding is dan groot om de blinde vlek toe te dekken en om onze hoop te stellen op de genoemde biopolitiek die onze levensloop wil controleren en met een flink aantal jaren kan verlengen, die gelooft dat we – alweer zo zelfstandig – maakbaar zijn (causa sui),dat we lijden en pijn kunnen uitroeien. We menen dat al onze problemen een oplossing moeten krijgen. We verhullen de blinde vlek in onze bewondering voor onwaarschijnlijke sportprestaties, virtuoze economische en financiële manipulaties,voor ‘artistieke stunts’ zoals deze van de Australische’ performance kunstenaar’ Stelarc, die elektronisch geleideprothesen aan zijn lichaam voegt en zich, aan draden verbonden tussen flatgebouwen, hoog boven straten te kijk geeft. Via computer games achten we ons onoverwinnelijk en zijn trots als we iemand met vele jaren overleven.

Afleren

Het getuigt niet van gezond verstand als we elke vorm van verbetering van ons levenslot als misplaatste vooruitgang zouden voorstellen. Er is in de loop van de geschiedenis zoveel gebeurd wat we niet willen missen, omdat het zo waardevol is. Bovendien willen we niet terug naar een tijd die ons vandaag volstrekt oncomfortabel lijkt. Enige kritische waakzaamheid gebiedt ons echter niet al te naïef te zijn en toch te twijfelen aan de zo vaak geponeerde vanzelfsprekendheid dat we, dankzij ‘technowetenschappelijke vooruitgang’, onze zelfstandigheid almaar door uitbreiden. Enerzijds is zij ons dierbaar, maar anderzijds zadelt ze ons op met een blinde vlek en leven we in een ontkenning waarvan we nauwelijks vermoeden dat zij er is. Als we zondermeer zweren bij de idee van de zelfstandigheid komen we niet in het reine met onze eindigheid en sterfelijkheid.

Dit thema van de verblinding is niet nieuw. Hoe groot, inventief, zelfs moedig en sluw de held in de antieke mythen en tragedies is  – daarin verpersoonlijkt hij onze aspiraties -, hij blijft kwetsbaar en weerloos. Met deze held betalen we de onvermijdelijke tol als we argeloos voorbijgaan aan onze eindigheid en sterfelijkheid. De goden houden niet van onze schranderheid, daarom verleiden ze ons om meer te doen dan we eigenlijk aan kunnen. Ze laten ons met groot genoegen in de val trappen. Zoals Oidipous kunnen we bij de sfinx onze wijsgerige intelligentie demonstreren. In een handomdraai (of eventueel in een traktaat) lichten we het wezen van de mens toe, maar tegelijk blijven we verblind als het om ons eigen bestaan gaat. Zolang de blinde vlek ons geen pijn doet, hebben we geen vermoeden dat we ons op een dwaalweg begeven, maar zolang wij niet het minste vermoeden van een blinde vlek hebben, doet de verblinding ons ook geen pijn – en leren we niet af. Hebben we, als tragische held, de goden nodig die ons op de proef stellen? Komen we slechts dan pas tot inzicht en worden we wijs als de goden ons eerst hebben doen lijden?

Misschien is het ons gegund dat we onze blinde vlek ontdekken als de zelfstandigheid ons een kater bezorgt. In ons onbehagen stellen we vast dat we al te lang in de roes van de vrijheid hebben geleefd, maar toch niet zo autonoom zijn als we ons voorstellen. We kunnen niet nalaten onszelf te poneren en met onze eigenmachtigheid te imponeren, maar uiteindelijk moeten we leren rekening houden met het onwrikbare feit dat we zelf al geponeerd zijn (CG 132).Onze levensloop is voorwaardelijk – de fameuze condition humaine – en laat zich niet tot een eigenhandig ‘levensproject’ omtoveren. We herinneren ons uit onze puberteit en uit de soms al te lange postpuberteit, deze heldhaftige periodes van grootse plannen en verwachtingen, hoe weerbarstig onze omgeving kan zijn. We herinneren ons ook die moeilijke tijd waarin we, wat ouder geworden, moeten vaststellen hoe de werkelijkheid zeker niet altijd aan onze wensen wil tegemoet komen en hoe we bovendien rekening moeten houden met hoe we zelf in elkaar steken.

Leren we uit onze mislukkingen en ontgoochelingen? Dat is een gemeenplaats van het gezond verstand, maar ook een eeuwenoude wijsheid, een ‘vertaling’ van pathei mathos (leren uit beproeving of lijden), een centrale gedachte in de Agamemnoon van Aischylos. In de wat archaïsche vertaling van P.C. Boutens:

Zeus die paden tot verstand

Stervelingen leidt,

Die door lijden leering

Wettig wijdt:

In den slaap nog weegt op ‘t hart

Angst van wroegings eeuwigwakkre smart,

Zelfs de onwilligen bereikt bezonnenheid,

Wel geld van god die zelf door worstling

‘t Statig stuurgestoelt bezeten houdt. (30)[4]

Deze gedachte verliezen we niet uit het oog als we in onze stille angsten hopen dat onze kinderen in hun zoektocht naar vrijheid en zelfstandigheid niet al te veel onherroepelijke dwaasheden uithalen waardoor ze hun toekomst verkwanselen. Dat die jongeren moeten inzien dat ze voor elke verovering en vooruitgang ook nog een tol dienen te betalen, daaraan denken we als opvoeders niet zo vaak,want de zelfstandigheid in de ontplooiing van al onze mogelijkheden is nu eenmaal ook ons ideaal en dus zo heilig.

‘Door lijden leering’ – daarmee begint vandaag geen enkel pedagogisch traktaat. Dat is ‘veel te negatief’, zo zal het wel luiden in de kringen van de antiautoritaire vernieuwde pedagogiek van het altijd aanmoedigen, van het steeds optimistisch blijven, van het ophemelen van elk succesje, en van het ontkennen en verontschuldigen van elke negativiteit. De idee van ‘opvoeding zonder verbod’, ‘spelend leren’ en ‘onderwijs zonder autoriteit of selectie’ getuigt van idealisme en leidt tot ‘alles moet kunnen’ en tot de idee dat elk pogen een dialectisch moment vormt inde niet aflatende groei in de zelfstandigheid. Dit idealisme,”de hardnekkigheid waarmee men zich verzet tegen wat voor de hand ligt” (RV 96), versterkt de blinde vlek voor de schaduw van de werkelijkheid.

Moeten we, parallel met de leerschool van de vrijheid, niet ook een leerschool van de onvrijheid voorzien? Dat klinkt niet fraai, niettemin moeten we toch nagaan of we niet, naast het vele dat we leren, veel dienen af te leren. We lopen rechtop, maar mogen we zo in de euforie leven dat we niet zien dat we ook falen, vallen en dus van tijd tot tijd (en zelfs uiteindelijk) moeten gaan liggen? Natuurlijk begint de opvoeding niet met ‘afleren’ en verbieden. We kunnen kinderen, die hun eerste stappen zetten, niet voortdurend overvallen met de waarschuwing dat ze zullen struikelen. Heel lang wachten we hiermee echter niet,zoals we het ook niet eindeloos uitstellen hen op een gegeven ogenblik de moederborst te weigeren, van hen te eisen dat ze zindelijk worden, hun werkwoorden correct vervoegen en ‘alsjeblief ‘ en ‘dankjewel’ zeggen. Kinderen wekken, bij elk succes, de indruk dat ze veel of zelfs alles aankunnen. We zijn geen opvoeders als we ze tot kleine helden promoveren en ze in de waan laten dat falen niet voor hen is.

‘Door lijden leering’ is ook een pedagogisch beginselen het principe bij uitstek om de blinde vlek te ontdekken. Dat onderkennen de meeste culturen die nog aandachtschenken aan geïnstitutionaliseerde initiatierituelen waarin beproevingen een niet te onderschatten rol spelen. Tot die beproevingen behoren onder meer het beangstigen,het pijnigen van de initiandi. De novicen krijgen zware lasten opgelegd. Ze gaan de confrontatie aan met de wereld van de doden en van de voorouders, van de goede en dekwade demonen, van de seksualiteit en het enigma van de vruchtbaarheid, opdat de opgroeiende jongens en meisjes de kinderlijke goedgelovigheid van hun eigen almacht zouden afleren. Voor onze cultuur van zelfstandigheid en rationele transparantie van de werkelijkheid, die ook nog de ‘mortaliteit’ huldigt, is zo’n inwijding in de geheimen van het heilige van die andere wereld, onttrokken aan de eigenmachtigheid van de stervelingen, in strijd met de moeilijk verworven inzichten van de Verlichting, en bijgevolg louter bijgeloof, onzin en zelfs onomwonden sadisme. Wij menen daarentegen dat de wetenschappelijke biologie en psychologie zulke primitieve praktijken al lang hebben ontmaskerd en dat lijden en dood absurd zijn. Daarom zijn rituele initiaties onverantwoorde handelingen (‘middeleeuws’) die de ongerepte psyche van het kind belasten of traumatiseren.

Intussen blijven we moeite hebben met de ambivalenties van ons bestaan. We verdringen de dubbelzinnigheidbij het rechtop lopen en ‘immer vooruit’ kijken. We zijn submanisch in onze ambitie en toekomstplannen. We raken echter ook bedroefd, we weten wat pech is en lopen ontgoochelingen op. We willen gezondheid en vitaliteit, maar minder kwetsbaar en sterfelijk zijn we daarom niet. Aanspraak maken op ambitie, deugdzaamheid, oprechtheid en vitaliteit passen zo goed in wat we vandaag het leerproces van de zelfwaardering noemen. Vragen we ons daarentegen ooit af hoe geloofwaardig en rijk een leven is zonder droefheid en lijden? Moet pijn bij het verlies van een geliefde ‘ondraaglijk’ heten? Kunnen we achteraf bij hoogen bij laag beweren dat we geen droefheid hadden willen kennen? Kunnen we überhaupt met iemand in alle ernst omgaan als die niet in het minst van droefheid weet heeft?

Een cultuur die uit angst om op het absurde en het zinloze te botsen in haar beschaving en opvoeding geen ambivalenties of negatieve ervaringen weet te aanvaarden en te onderkennen, is gedoemd om zoals de gevangenen inde grot van Plato (Politeia 514a-52od; zie ook MG) zichzelf wijs te maken dat ze geen gevangenen zijn en dat ze ook niet met een blinde vlek zitten. Zo’n cultuur beantwoordt haar angst met nog meer productie om de productie, meteen nog hogere omzetsnelheid en transport, met nog meergrensverleggende sportprestaties, met meer gedachteloos vertier, meer seksualiteit zonder tederheid en nog meer consumptie van opwekkende, roesverwekkende en verdovende middelen, met meer obsessionele biopolitiek, met meer erkenning van zichzelf en meer miskenning van lijden, ouderdom en dood. We staan hier ver van de pedagogische structuur die ruimte schept voor een initiatie in de negatieve componenten van het bestaan. Natuurlijk is er niets tegen productie, seksualiteit, sport, vermaak en zelfwaardering. Maar in de context waarin geen ethiek en geen instanties ingaan tegen de mateloosheid en miskenning van de ambivalenties gaan we voorbij aan wat eveneens tot onze werkelijkheid behoort: geboren worden ensterven vormen een geheel in de levensloop, met het welbehagen van onze lichamelijkheid gaat lijden gepaard, op onze jeugdigheid volgt ouderdom. Uit angst voor het andere raken we hysterisch en inflatoir ‘jong, fris en krachtig’, en willen we ‘immer vooruit’, zoals het klinkt in sommige jeugdliedjes die de vurige volharding en de onverzettelijke wilskracht aanwakkeren. In zo’n cultuur is het bestaan ’uitzichtloos lijden’.

Geen afleren zonder beschouwelijkheid

Cornelis Verhoeven herinnert ons aan de manier waarop ons besef van de eigen onmacht een blinde vlek onthult:

Vanzelfsprekendheden worden doorbroken door een schrijnend gevoel van verwondering over een situatie die wij niet voor het eerst zien, maar voor het eerst met andere ogen zien, of waarvan wij zelfs maar vermoeden dat ze, door welk oog dan ook, heel anders gezien zou kunnen worden. De blik, die even ontregeld was, kan ineen nieuw spoor komen en een nieuwe structuur scheppen of hij kan in beschouwing blijven verwijlen bij een chaos van mogelijkheden (CG134).

Hoe komen wij tot inzicht in de crisis? Niet door een of andere schoolse of rationele programmering van onze bedrijvigheden, maar door wat ons overkomt en ons tot scepsis – een ander woord voor beschouwelijkheid – en verwondering aanzet. Dit vooronderstelt een passiviteit waarin we onderhevig zijn aan wat we niet zelf bepalen en aan wat zich dus aan onze zelfbepaling onttrekt. Is dat nu niet juist datgene waaraan de cultuur van de actie geen plaats wil geven, de blinde vlek van de zelfstandigheid?

Er zijn redenen om aan te nemen dat vroeg of laat onze gecultiveerde verticaliteit van binnenuit openbarst. De onoverkomelijkheid van onze eindigheid die, als we haar verloochenen, ons in tegenspraak met onszelf plaatst, brengt zoiets op gang. We kunnen de illusie koesteren dat we onszelf toebehoren, hoewel er in onze levensloop nooit een moment geweest is waarop we ons onszelf hebben toegeëigend – we zijn niet de oorzaak van onszelf en hebben ons bestaan niet gemaakt. In de zelfmoord, de daad die bij uitstek onze zelfbeschikking moest bevestigen, lukt ons dat minder dan ooit. Lijden, dat in de eerste plaats de passiviteit van het onderhevig zijn aan het andere betekent en niet altijd met hevige pijn gepaard hoeft te gaan, kan onze blinde vlek relativeren. Dit geschiedt wanneer het ons gegeven is dat we het lijden in de context van onze levensloop kunnen plaatsen, dat we in de nabijheid kunnen vertoeven van anderen die ons troost brengen en dat we, tenslotte, het lijden in gelatenheid aanvaarden in onze spiritualiteit en verwondering. Negeren we die passiviteit of kunnen we haar niet aan, dan dreigt de verbittering en de verblinding. Dan doemt ook het gevaar op van de gewelddadige tegenreactie die een einde stelt aan de passiviteit die het andere laat zijn zoals het is en die voor de niet te manipuleren werkelijkheid ontvankelijk blijft. We hebben er al op gewezen dat zelfmoord en actieve euthanasie (nogmaals, duidelijk te onderscheiden van de palliatieve zorg) tot dit geweld behoren.

De beschouwelijkheid die in de passiviteit gedijt, houdt het geweld op afstand, gaat in tegen het activisme en de loutere verticaliteit. Het al besproken afleren is in dit perspectief niet louter negatief; want uiteindelijk een leerschool in de geweldloosheid die gepaard gaat met het beoefenen van de beschouwelijkheid als die “wijze van waarnemen die niet in functie staat van enige drang tot ingrijpen”(GB64). Zij staat ook niet in functie van een verantwoordelijkheid ten aanzien van dingen die zich aan onze eigenmachtigheid onttrekken. Zij beoefent daarentegen de deugd van de bedachtzaamheid, verdraagt het stilstaan bij de dingen en bijgevolg ook een verwijlen in het uitstel. Ze laat zich niet verleiden tot de ijver van het ‘doorzetten’. We kunnen daarentegen dat aangename deemoedige gevoel kennen

dat wij uiteindelijk de belangrijkste dingen niet zelf maken of veroveren, maar dat wij die cadeau krijgen, dat we er in hogere mate de verbaasde en kleine getuigen van zijn dan de trotse bewerkers. Ik meen, dat dit gevoel van zeer elementaire aard kan zijn,dat het niets te maken heeft met willoze onderworpenheid aan hogere machten of aan menselijke willekeur en dat mensen die het helemaal niet kennen of het negeren, iets heel elementairs missen, het gevoel voor een verhevenheid buiten ons die ons klein maakt en die elke behoefte aan macht moeiteloos weerlegt (DW97).

Deemoed is als het ware het bed waarin de beschouwelijkheid zich kan ontvouwen. Het is zelf geen voorwerp van studie of onderzoek naar het menselijk gedrag. We constateren dit gevoel slechts in de beschouwelijkheid waarin we ook onze weekheid vaststellen, aan de macht verzaken en geen gehoor geven aan het verwijt dat we, door te aarzelen of te verwijlen bij wat gegeven is, onze slaagkansen laten verloren gaan en ‘onduidelijkheid’ creëren.

Dit staat haaks op de politieke praktijk die het activisme niet schuwt en er niet voor terugschrikt het geweld ‘er bij’ te nemen als een niet te vermijden neveneffect van een ‘beschavend optreden’. Deze praktijk meent over een ‘vrijkaartje’ te beschikken omdat ze van zichzelf zegt dat ze ‘politieke verantwoordelijkheid’ neemt en bijgevolg meent dat ze niet hoeft stil te staan bij de ellende die ze veroorzaakt. Als ze ons met de gedachte overweldigt dat we geen passiviteit en scepsis – het ‘niets doen’ – mogen aanvaarden of dat we het ‘dreigend onheil’ onmiddellijk met wortel en al moeten uitroeien, dan kunnen we ons veel ‘veroorloven’. Ook hier is de pure activiteit “puur geweld,

(…) een manier van ingrijpen in situaties waarin denkenen doen of model en realiteit restloos geïdentificeerd worden”(CG135).

De onderkenning van de blinde vlek,dankzijde waarschuwing van het (soms toch heel pijnlijke) lijden, zet ons aan tot beschouwelijkheid en “is daarom van zo essentieel belang, omdat zij ons ervan weerhoudt restloos te geloven in de wijze waarop wij de wereld structureren en zo in geweld vervallen” (CG135). Is dit niet het centrale en massieve thema van de mateloosheid van de grote tragedies,zoals de antieke drama’s van Aischylos en Sophokles, het grootse oeuvre van Shakespeare, met hun uitlopers in hedendaagse films zoals die van Roman Polanski? Het gaat om de hybris (overmoed), om de afwezigheid van elke zinvoor verhoudingen, die in de ‘geweldige’ architectuur tot schaalverlies leidt. Het gaat ook om de megalomanie in de economische en financiële middens. Het gaat tenslotte om de waanidee van het afgedwongen universalisme die koste wat het kost de menselijke eenheid tot stand wil brengen. (31) [5]Alzo ontkent de moderne activistische mens zijn pathische dimensie, dat wil tegelijk zeggen zijn eindigheiden sterfelijkheid. Verhoeven verwoordt de actualiteit van deze tragedie als volgt:

In de pure activiteit, het blinde activisme, waarvan de grondstellingen zijn dat alles gedaan kan worden wat gedacht kan worden, dat alles gedaan moet worden wat gedaan kan worden en dat het altijd beter is iets te doen dan niets te doen, wordt deze vruchtbare beperking (van de blinde vlek) ontkend. Zij is puur geweld doordat zij elk uitstel en elk middel afwijst: geweld is onmiddellijkheid (CG135).

De gedachte dat we iets dienen af te leren, is wellicht zo oud als de mensheid. De richtlijnen om ons van allerlei geestelijke gebreken, ingevingen van de duivel of gewone zwakheden te bevrijden zijn talrijk. We treffen ze aan in Freuds neuroseleer en Marx’ kritiek op de burgerlijke ideologie, in Spinoza’s stellingen over de menselijke knechtschap (Deservitute humana) en in de aanbevelingen van de stoïcijnse scholen, in alle religies – en dus niet alleen de christelijke – die hun aanhangers oproepen zich te zuiveren van wat de wereld in lichaam en ziel onrein maakt.

Interessant blijft Sokrates’ uitspraak in Plato’s Phaidoon (67e) dat de filosofie een oefening in het sterven is. Zoiets zullen we vandaag in geen enkele filosofie faculteit horen, tenzij in de afscheidsrede van een hoogbejaarde professor die zich wat laat herinnert dat filosofische problemen geen formele of wetenschappelijke problemen zijn en durft vertellen dat de sterfelijkheid ter sprake brengen wijsgeriger is dan de analyse van een of andere transcendentale logica. Sokrates’ gedachte ontdoet de filosofie van haar zelfstandigheid, duidt op een praktische houding, en pleit voor “een poging de dood in te bouwen in het eigen leven”, zonder hiermee de dood te willen sturen. We doen onszelf tekort als we voor de werkelijkheid van onze uiteindelijke onmacht een blinde vlek koesteren. De onderkenning van die onmacht is niet louter negatief:

Onze onmacht betekent ook dat wij overweldigd kunnen worden door bewondering of enthousiasme. Zwichten kan een elementair genoegen zijn (…). Oefenen in de dood is geen verbeten training voor een toer die wij nooit zullen maken, maar een geduldige aandacht voorde elementaire betekenis van passieve waarden. In onze cultuur zijn die weinig in tel, want die cultuur is activistisch (RV173).

Oefenen in sterven is een ander woord voor ‘afleren’, ‘reinigen’, ‘versterven’, zoals het in de christelijke traditie heet,het laten sterven van wat niet ter zake is. Een woord dat in populariteit nog minder hoog scoort is ‘ascese’, wat duidt op uitstel. Op het eerste oog is uitstellen een actieve daad, tegelijk niet de dwaaste strategie om ruimte te creëren voor bedachtzaamheid. In een opschorting van de actie storten we ons niet hals over kop in een overhaast compromis, in het genot of in het geweld. Ascese is tevens onthechting van het onmiddellijke en creëert een passiviteit waarin we eigen macht temperen en initiatief verschuiven naar later. Wat we op die manier uitstellen stimuleert alweer de beschouwelijkheid, het wordt “voorwerp van toegespitste aandacht” (DW411) die zelfs enige discipline vergt. Ook dat is ascese, “de tucht waaraan wij ons onderwerpen om ons te concentreren op een zaak die de moeite waard belooft te zijn” (GB38) en tegelijk een aanzet is tot de toewijding.

Afkortingen[6]